اگر هرگز سیگار نکشیده‌اید، چرا ممکن است سرطان ریه بگیرید؟ ۶ عامل فراتر از سیگار

سرطان ریه فقط بیماری افراد سیگاری نیست. پژوهش تازه‌ای در مجله Science نشان می‌دهد جهش ارثی نادر EGFR T790M می‌تواند خطر سرطان ریه را در افراد هرگزسیگاری به‌شدت افزایش دهد؛ با این حال، عوامل محیطی، شغلی، ژنتیکی و تغییرات تصادفی سلولی نیز در بروز بیماری نقش دارند.

۶ نکته کلیدی درباره سرطان ریه در افراد غیرسیگاری

حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد سرطان‌های ریه در آمریکا در افرادی رخ می‌دهد که هرگز سیگار نکشیده‌اند یا کمتر از ۱۰۰ نخ سیگار در طول زندگی مصرف کرده‌اند.
جهش ارثی EGFR T790M در مطالعه‌ای با بیش از ۳.۳ میلیون نفر با حدود ۲۵ برابر افزایش خطر کلی سرطان ریه همراه بود.
در افراد هرگزسیگاری حامل این جهش، خطر گزارش‌شده حدود ۶۲ برابر افراد غیرحامل بود.
EGFR T790M بسیار نادر است و در جمعیت اروپایی مورد مطالعه حدود یک نفر از هر ۱۵٬۸۵۰ نفر حامل آن بود.
رادون، دود دست‌دوم، آلودگی هوا و مواجهه‌های شغلی از عوامل شناخته‌شده سرطان ریه در افراد غیرسیگاری هستند.
یافته جدید Science هنوز توصیه عمومی برای LDCT یا آزمایش ژنتیکی EGFR T790M در تمام افراد غیرسیگاری ایجاد نکرده است.

آیا افراد غیرسیگاری هم ممکن است سرطان ریه بگیرند؟

بله. سرطان ریه در افراد غیرسیگاری یک واقعیت پزشکی شناخته‌شده است. در آمریکا حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد موارد سرطان ریه در افرادی رخ می‌دهد که هرگز سیگار نکشیده‌اند یا در طول زندگی کمتر از ۱۰۰ نخ سیگار مصرف کرده‌اند. این رقم معادل حدود ۲۰ تا ۴۰ هزار مورد در سال است.

سیگار همچنان مهم‌ترین عامل خطر سرطان ریه محسوب می‌شود، اما تنها عامل نیست. رادون، دود دست‌دوم، آلودگی هوا، مواد سرطان‌زای محیط کار، سابقه خانوادگی و تغییرات ژنتیکی می‌توانند در ایجاد سرطان ریه نقش داشته باشند.

تازه‌ترین پژوهش منتشرشده در Science یک قطعه مهم دیگر به این تصویر اضافه کرده است: یک جهش ارثی بسیار نادر در ژن EGFR با افزایش قابل‌توجه خطر سرطان ریه، به‌ویژه در افراد هرگزسیگاری، ارتباط دارد.

جهش EGFR T790M چه چیزی را تغییر می‌دهد؟

مطالعه‌ای که ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶ در Science منتشر شد، داده‌های ژنتیکی و سلامت بیش از ۳.۳ میلیون نفر را بررسی کرد. بخش اصلی داده‌ها از شرکت‌کنندگان 23andMe بود که اجازه استفاده پژوهشی از اطلاعات خود را داده بودند.

پژوهشگران در این جمعیت ۶۴۱ فرد حامل یک نسخه از جهش ارثی EGFR T790M شناسایی کردند. همین حجم نمونه به محققان اجازه داد خطر مرتبط با این جهش را با دقت بیشتری نسبت به مطالعات خانوادگی کوچک‌تر بررسی کنند.

نتیجه اصلی مطالعه قابل توجه بود: حاملان EGFR T790M در مجموع حدود ۲۵ برابر بیشتر با خطر ابتلا به سرطان ریه مواجه بودند. این ارتباط در افراد هرگزسیگاری بسیار قوی‌تر بود؛ افراد غیرسیگاری حامل این جهش حدود ۶۲ برابر بیشتر از غیرسیگاری‌های فاقد جهش به سرطان ریه مبتلا شده بودند.

در میان افراد سیگاری نیز حاملان جهش حدود ۱۰ تا ۱۱ برابر بیشتر با سرطان ریه مواجه بودند. این یافته به این معنا نیست که سیگار برای حاملان جهش کم‌خطر یا بی‌اهمیت است. برعکس، پژوهشگران تأکید کرده‌اند که سیگار و این جهش هر دو خطر سرطان ریه را افزایش می‌دهند.

این جهش چقدر نادر است؟

EGFR T790M جهشی بسیار نادر است. در جمعیت دارای تبار اروپایی مورد بررسی، حدود یک نفر از هر ۱۵٬۸۵۰ نفر حامل این تغییر ژنتیکی بود.

شیوع آن در برخی مناطق جنوب شرقی آمریکا بسیار بیشتر گزارش شد. در آلاباما، می‌سی‌سی‌پی و تنسی، این جهش در حدود یک نفر از هر ۲٬۰۷۸ نفر از شرکت‌کنندگان دیده شد.

بررسی‌های تاریخی و ژنتیکی نشان داد که بخش بزرگی از حاملان امروزی این جهش، آن را از یک دودمان اجدادی مشترک به ارث برده‌اند. پژوهشگران منشأ این الگو را به جمعیت‌های بریتانیایی و ایرلندی و یک رویداد بنیان‌گذار در منطقه Southern Appalachia حدود ۲۰۰ تا ۲۲۵ سال پیش نسبت داده‌اند.

آیا داشتن EGFR T790M به معنای ابتلای قطعی به سرطان است؟

خیر. این یکی از مهم‌ترین نکات مطالعه است.

EGFR T790M یک عامل افزایش‌دهنده خطر است، نه حکم قطعی ابتلا به سرطان. این جهش دارای چیزی است که در ژنتیک پزشکی «نفوذ ناقص» یا Incomplete Penetrance نامیده می‌شود. یعنی بعضی افراد حامل جهش ممکن است هرگز به سرطان ریه مبتلا نشوند.

بنابراین عدد ۶۲ برابر به معنی این نیست که ۶۲ درصد یا حتی احتمال قطعی ابتلا به سرطان وجود دارد. این عدد بیانگر افزایش نسبی خطر در مقایسه با گروه مرجع است.

محدودیت‌های مهم پژوهش EGFR T790M

با وجود اندازه بسیار بزرگ مطالعه، نتایج آن باید در چارچوب محدودیت‌های پژوهش تفسیر شود.

جمعیت مطالعه عمدتاً دارای تبار اروپایی بود: بنابراین نمی‌توان شیوع ۱ در ۱۵٬۸۵۰ را مستقیماً به تمام جمعیت‌های جهان تعمیم داد.
داده‌ها از یک جمعیت ژنتیکی انتخاب‌شده به دست آمده بود: کاربران 23andMe الزاماً نماینده کامل جمعیت عمومی نیستند.
جهش بسیار نادر است: حتی در یک پایگاه داده چندمیلیونی، تعداد حاملان ۶۴۱ نفر بود.
افزایش خطر با احتمال مطلق یکی نیست: عدد ۶۲ برابر یک نسبت خطر است و به‌تنهایی نشان نمی‌دهد احتمال مطلق ابتلا برای یک فرد مشخص چقدر است.
همه مسیرهای ایجاد سرطان مشخص نشده‌اند: پژوهشگران خود بر بررسی عوامل محیطی و ژنتیکی دیگری که ممکن است با T790M تعامل داشته باشند تأکید کرده‌اند.
تغییر در دستورالعمل غربالگری هنوز اثبات نشده است: مطالعه احتمال غربالگری شخصی‌سازی‌شده برای حاملان را مطرح می‌کند، اما اثربخشی چنین رویکردی هنوز در حال بررسی است.

بنابراین این پژوهش یک کشف مهم درباره ریسک ژنتیکی سرطان ریه است، اما به معنای آن نیست که همه افراد غیرسیگاری باید آزمایش EGFR T790M یا CT ریه انجام دهند.

۶ عامل مهم سرطان ریه در افراد هرگزسیگاری

۱. رادون؛ گازی نامرئی اما مهم

رادون یک گاز رادیواکتیو طبیعی است که از تجزیه اورانیوم موجود در خاک و سنگ ایجاد می‌شود. این گاز بو، رنگ و مزه ندارد و می‌تواند در ساختمان‌ها، به‌ویژه فضاهای کم‌تهویه و زیرزمین‌ها، تجمع پیدا کند.

قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض رادون یکی از عوامل شناخته‌شده سرطان ریه است و برای افراد غیرسیگاری اهمیت ویژه‌ای دارد. انجمن سرطان آمریکا رادون را دومین عامل اصلی سرطان ریه در آمریکا و مهم‌ترین عامل این بیماری در افراد غیرسیگاری معرفی می‌کند.

اهمیت رادون در این است که فرد ممکن است بدون هیچ علامت یا احساس خاصی برای مدت طولانی در معرض آن قرار داشته باشد.

۲. دود دست‌دوم

سیگاری نبودن به معنای صفر بودن مواجهه با دود تنباکو نیست. فردی که در خانه، محل کار یا محیط اجتماعی دود دیگران را تنفس می‌کند، در معرض ترکیبات سرطان‌زای موجود در دود سیگار قرار می‌گیرد.

دود دست‌دوم یک عامل شناخته‌شده سرطان ریه است. به همین دلیل، «هرگز سیگار نکشیدن» به‌تنهایی برای حذف تمام مواجهه‌های مرتبط با دخانیات کافی نیست.

برآورد CDC نشان می‌دهد دود دست‌دوم سالانه در آمریکا با هزاران مورد سرطان ریه در افرادی که سیگار نمی‌کشند ارتباط دارد.

۳. آلودگی هوا

آلودگی هوا نیز می‌تواند خطر سرطان ریه را افزایش دهد. ذرات معلق و آلاینده‌هایی که از ترافیک، احتراق سوخت و منابع صنعتی وارد هوا می‌شوند، می‌توانند برای مدت طولانی وارد دستگاه تنفسی شوند.

انجمن سرطان آمریکا اعلام می‌کند آلودگی هوای بیرون، از جمله آلودگی ناشی از اگزوز دیزل، با افزایش خطر سرطان ریه ارتباط دارد. این خطر در مقایسه با سیگار بسیار کمتر است، اما در سطح جمعیت اهمیت پیدا می‌کند.

آلودگی هوای داخل ساختمان نیز اهمیت دارد. NCI به آلودگی ناشی از سوختن زغال‌سنگ و سایر سوخت‌های جامد به‌عنوان یکی از مواجهه‌هایی اشاره می‌کند که با سرطان ریه در افراد غیرسیگاری ارتباط داشته است.

۴. مواجهه‌های شغلی

محیط کار می‌تواند منبع تماس با مواد سرطان‌زا باشد. آزبست یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌هاست. کارگران معدن، کارخانه‌های مرتبط با آزبست، برخی صنایع نساجی، عایق‌کاری و کشتی‌سازی ممکن است در معرض این ماده قرار بگیرند.

برخی مواجهه‌های شغلی دیگر نیز اهمیت دارند؛ از جمله اگزوز موتورهای دیزلی و بعضی مواد شیمیایی صنعتی.

خطر در افرادی که همزمان سیگار می‌کشند می‌تواند بیشتر باشد. اما نکته مهم این است که سابقه شغلی نیز می‌تواند در فردی که هرگز سیگار نکشیده است، برای ارزیابی خطر سرطان ریه اهمیت داشته باشد.

۵. عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی

ژن‌ها می‌توانند در احتمال ابتلا به سرطان ریه نقش داشته باشند. سابقه خانوادگی سرطان ریه، به‌خصوص زمانی که بیماری در یکی از بستگان نزدیک در سن پایین‌تر رخ داده باشد، می‌تواند با افزایش خطر همراه باشد.

اما هر سابقه خانوادگی الزاماً به معنی وجود یک جهش ارثی مشخص نیست. اعضای یک خانواده علاوه بر ژن‌های مشترک، ممکن است محیط زندگی و مواجهه‌های مشترکی مانند دود سیگار یا رادون نیز داشته باشند.

مطالعه جدید EGFR T790M نشان می‌دهد که در موارد نادر، یک تغییر ژنتیکی ارثی می‌تواند اثر بسیار بزرگی بر خطر سرطان ریه داشته باشد. با این حال، این جهش آن‌قدر نادر است که نمی‌توان آن را توضیح‌دهنده بخش بزرگی از موارد سرطان ریه دانست.

۶. جهش‌های سلولی و خطاهای تصادفی DNA

سرطان زمانی شکل می‌گیرد که مجموعه‌ای از تغییرات DNA باعث شود سلول‌ها رشد و تقسیم خود را از کنترل خارج کنند.

این تغییرات همیشه از والدین به ارث نمی‌رسند. بسیاری از جهش‌های مرتبط با سرطان ریه در طول زندگی و در خود سلول‌های ریه ایجاد می‌شوند. به این تغییرات، جهش‌های سوماتیک یا اکتسابی گفته می‌شود.

در برخی سرطان‌های ریه افراد غیرسیگاری، تغییرات خاصی در ژن‌هایی مانند EGFR مشاهده می‌شود. برخی از این تغییرات می‌توانند رشد سلولی را فعال کنند و در بعضی موارد برای انتخاب درمان هدفمند نیز اهمیت داشته باشند.

همه جهش‌های سلولی را نمی‌توان به یک عامل خارجی مشخص نسبت داد. بخشی از تغییرات DNA می‌تواند در نتیجه خطاهای طبیعی هنگام تقسیم سلولی یا فرایندهای زیستی دیگری رخ دهد که هنوز به‌طور کامل شناخته نشده‌اند.

تفاوت «عامل خطر» با «علت قطعی» چیست؟

این تفاوت برای فهم سرطان ریه بسیار مهم است.

عامل خطر یا Risk Factor چیزی است که احتمال ابتلا به یک بیماری را افزایش می‌دهد. داشتن یک عامل خطر به این معنا نیست که فرد حتماً به بیماری مبتلا خواهد شد.

برای مثال، رادون یک عامل خطر شناخته‌شده سرطان ریه است. اما هر فردی که در معرض رادون قرار گرفته باشد الزاماً سرطان ریه نمی‌گیرد.

از طرف دیگر، برخی موارد سرطان ریه حتی در افرادی رخ می‌دهند که عامل خطر مشخصی برای آنها شناسایی نشده است. ACS نیز تأکید می‌کند که برای هر مورد سرطان ریه نمی‌توان یک علت مشخص پیدا کرد.

به زبان ساده، سرطان معمولاً نتیجه یک مسیر واحد نیست. ترکیبی از ژنتیک، محیط، سن، مواجهه‌ها و تغییرات سلولی می‌تواند در شکل‌گیری آن نقش داشته باشد.

آیا افراد غیرسیگاری باید Low-Dose CT انجام دهند؟

در حال حاضر، پاسخ عمومی خیر است.

دستورالعمل فعلی USPSTF در آمریکا غربالگری سالانه سرطان ریه با Low-Dose CT یا LDCT را برای بزرگسالان ۵۰ تا ۸۰ ساله‌ای توصیه می‌کند که:

سابقه مصرف حداقل ۲۰ Pack-Year دارند.
در حال حاضر سیگار می‌کشند یا طی ۱۵ سال گذشته آن را ترک کرده‌اند.

یک Pack-Year برابر با مصرف یک پاکت سیگار در روز به مدت یک سال است. برای مثال، مصرف روزانه یک پاکت به مدت ۲۰ سال برابر با ۲۰ Pack-Year است.

انجمن سرطان آمریکا نیز غربالگری سالانه با LDCT را برای افراد ۵۰ تا ۸۰ ساله‌ای توصیه می‌کند که سیگاری فعلی یا سابق هستند و حداقل ۲۰ Pack-Year سابقه مصرف دارند.

پس تکلیف افراد غیرسیگاری پرخطر چه می‌شود؟

یافته EGFR T790M احتمال تغییر رویکرد در آینده را مطرح کرده است، اما هنوز دستورالعمل عمومی غربالگری را تغییر نداده است.

پژوهشگران در حال بررسی این موضوع هستند که آیا افراد حامل این جهش باید در سن پایین‌تر یا با فاصله زمانی متفاوت تحت CT قرار گیرند یا خیر. یک مطالعه بالینی نیز برای ارزیابی غربالگری CT در افراد دارای T790M در جریان است.

بنابراین در شرایط فعلی، نباید نتیجه گرفت که هر فرد غیرسیگاری باید برای اطمینان از سلامت ریه خود به‌طور منظم LDCT انجام دهد. CT بدون اندیکاسیون پزشکی می‌تواند پیامدهایی مانند شناسایی یافته‌های اتفاقی و انجام بررسی‌های بیشتر داشته باشد.

آیا همه افراد باید آزمایش EGFR T790M بدهند؟

در حال حاضر، شواهد موجود از آزمایش ژنتیکی عمومی برای همه افراد حمایت نمی‌کند.

EGFR T790M بسیار نادر است و بخش عمده سرطان‌های ریه را توضیح نمی‌دهد. بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس انتشار این مطالعه جدید، آزمایش عمومی این جهش را برای تمام افراد غیرسیگاری توصیه کرد.

در مقابل، سابقه خانوادگی قابل توجه سرطان ریه، ابتلای چند عضو خانواده به سرطان ریه یا آگاهی از وجود این جهش در خانواده می‌تواند موضوعی باشد که با پزشک یا متخصص ژنتیک پزشکی مطرح شود.

این تفاوت مهم است: مطالعه جدید زمینه‌ای برای تحقیقات و غربالگری هدفمند آینده فراهم می‌کند، نه مجوزی برای آزمایش ژنتیکی گسترده و بدون اندیکاسیون بالینی.

چرا یک فرد غیرسیگاری ممکن است سرطان ریه بگیرد؟

پاسخ یک‌خطی وجود ندارد. سرطان ریه در فردی که هرگز سیگار نکشیده است می‌تواند با یکی یا ترکیبی از عوامل زیر ارتباط داشته باشد:

رادون: یک گاز رادیواکتیو طبیعی که می‌تواند در ساختمان‌ها تجمع پیدا کند.
دود دست‌دوم: تماس طولانی‌مدت با دود سیگار دیگران.
آلودگی هوا: به‌ویژه مواجهه طولانی‌مدت با ذرات و آلاینده‌های ناشی از ترافیک و احتراق.
مواجهه شغلی: از جمله آزبست، اگزوز دیزل و برخی مواد شیمیایی.
عوامل ژنتیکی: از سابقه خانوادگی تا جهش‌های ارثی بسیار نادر مانند EGFR T790M.
جهش‌های سلولی: تغییرات DNA که در طول زندگی ایجاد می‌شوند و می‌توانند رشد سلول‌ها را از کنترل خارج کنند.

در بعضی افراد نیز ممکن است هیچ عامل خطر مشخصی پیدا نشود. نبود یک عامل خطر شناخته‌شده به معنی غیرممکن بودن سرطان ریه نیست.

سؤالات متداول

آیا اگر هرگز سیگار نکشیده باشم، خطر سرطان ریه ندارم؟

خیر. سیگار مهم‌ترین عامل خطر است، اما رادون، دود دست‌دوم، آلودگی هوا، مواجهه‌های شغلی، عوامل ژنتیکی و تغییرات سلولی نیز می‌توانند در سرطان ریه نقش داشته باشند.

جهش EGFR T790M چقدر خطر سرطان ریه را افزایش می‌دهد؟

در مطالعه منتشرشده در Science، این جهش با حدود ۲۵ برابر افزایش خطر کلی سرطان ریه همراه بود. در افراد هرگزسیگاری، افزایش خطر حدود ۶۲ برابر گزارش شد.

آیا داشتن EGFR T790M یعنی حتماً سرطان ریه می‌گیرم؟

خیر. این جهش دارای نفوذ ناقص است و برخی حاملان هرگز به سرطان ریه مبتلا نمی‌شوند. افزایش خطر نسبی با ابتلای قطعی یا احتمال مطلق بیماری یکسان نیست.

آیا افراد غیرسیگاری باید برای سرطان ریه LDCT انجام دهند؟

در حال حاضر غربالگری عمومی LDCT برای افراد غیرسیگاری توصیه نمی‌شود. دستورالعمل فعلی آمریکا عمدتاً افراد ۵۰ تا ۸۰ ساله با سابقه حداقل ۲۰ Pack-Year را که سیگاری فعلی هستند یا طی ۱۵ سال گذشته ترک کرده‌اند، هدف قرار می‌دهد.

آیا همه افراد باید آزمایش EGFR T790M بدهند؟

خیر. این جهش بسیار نادر است و شواهد فعلی از آزمایش عمومی آن برای همه افراد حمایت نمی‌کند. سابقه خانوادگی قابل توجه یا وجود شناخته‌شده جهش در خانواده می‌تواند موضوع مشاوره پزشکی و ژنتیکی باشد.

جمع‌بندی: سرطان ریه فقط مسئله سیگار نیست

سرطان ریه در افراد غیرسیگاری می‌تواند حاصل مجموعه‌ای از عوامل باشد؛ از رادون و دود دست‌دوم گرفته تا آلودگی هوا، مواجهه‌های شغلی و تغییرات ژنتیکی.

مطالعه جدید Science درباره EGFR T790M نشان می‌دهد برخی جهش‌های ارثی بسیار نادر می‌توانند اثر بزرگی بر خطر سرطان ریه داشته باشند. با این حال، نادر بودن این جهش، محدودیت‌های جمعیت مورد مطالعه و نبود شواهد کافی درباره مزایای غربالگری اختصاصی باعث می‌شود هنوز نتوان آن را مبنای غربالگری عمومی قرار داد.

برای افراد دارای سابقه خانوادگی قابل توجه سرطان ریه یا مواجهه‌های شناخته‌شده، بررسی خطر فردی با پزشک می‌تواند منطقی‌تر از انجام آزمایش‌های عمومی و بدون اندیکاسیون باشد. در پزشکی سرطان، شناخت دقیق‌تر خطر اهمیت دارد؛ اما عامل خطر هرگز به معنای ابتلای قطعی نیست.

منابع اصلی بررسی‌شده: مطالعه منتشرشده در Science درباره Germline EGFR T790M mutations and lung cancer risk، National Cancer Institute، American Cancer Society، CDC و دستورالعمل United States Preventive Services Task Force.

اگر سابقه خانوادگی سرطان ریه یا مواجهه شغلی با مواد سرطان‌زا دارید، عوامل خطر شخصی خود را با پزشک بررسی کنید و غربالگری یا آزمایش ژنتیکی را بر اساس توصیه پزشکی انجام دهید.

کرگیری تهران