در پروژه های عمرانی و سازه های بتن آرمه، مرحله بتن ریزی سقف از حساس ترین و پرریسک ترین عملیات اجرایی به شمار می رود. مادامی که بتن تازه ریخته شده به مقاومت فشاری مشخصه خود دست نیافته است، سازه هیچ گونه توانایی در تحمل وزن خود و بارهای زنده اجرایی ندارد. در سیستم های متداول سقف نظیر تیرچه و بلوک، دال های بتنی، وافل و یوبوت، کل بار مرده بتن خیس، وزن آرماتورها، تجهیزات پمپاژ و پرسنل اجرایی مستقیماً به سیستم شمع بندی و پایه های موقت زیر سقف منتقل می گردد. هرگونه تسلیم، کمانش یا گسیختگی در این پایه ها می تواند به شکم دادن سقف، ترک خوردگی های پایدار و در بدترین سناریو، ریزش ناگهانی سقف حین بتن ریزی منجر شود. از این رو، شناخت دقیق ضوابط آیین نامه ای مهاربندی موقت و مشخصات مکانیکی سازه های نگهدارنده برای مهندسان ناظر، مجریان و سرپرستان کارگاه از اولویت های حیاتی است.
تحلیل بارهای وارده بر سیستم شمع بندی و مکانیزم کمانش پایه ها
بارهای وارده بر پایه های نگه دارنده زیر سقف به دو دسته اصلی بارهای مرده و بارهای زنده موقت تقسیم می شوند. وزن مخصوص بتن مسلح تازه حدود ۲۵۰۰ کیلوگرم بر متر مکعب است که همراه با وزن قالب ها، لوله های بتن ریزی، ارتعاشات ویبراتور و تردد نیروها، فشاری قابل توجه بر هر متر مربع سقف اعمال می کند. پایه های قائم فولادی تحت این بارهای فشاری سنگین، رفتار ستونی از خود نشان می دهند و پدیده غالب در شکست آنها «کمانش الاستیک یا پلاستیک» است.
ظرفیت باربری این پایه ها بر اساس رابطه اولر به شدت وابسته به نسبت لاغری (طول موثر پایه به شعاع ژیراسیون مقطع) است. به همین علت، با افزایش ارتفاع سقف (به ویژه در سقف های با ارتفاع بیش از ۳ متر نظیر لابی ها و پارکینگ های تجاری)، ظرفیت باربری پایه های منفرد به شدت افت می کند. در چنین شرایطی، مهاربندی افقی و ضربدری (بریسینگ) پایه ها به یکدیگر برای کاهش طول موثر کمانش الزامی خواهد بود؛ موضوعی که متاسفانه در بسیاری از کارگاه های سنتی نادیده گرفته می شود.
معیارهای مهندسی در انتخاب جک ساختمانی؛ لوله ۵ یا لوله ۶؟
در بازار آهن آلات و تجهیزات قالب بندی، تنوع فراوانی از پایه های شمع بندی وجود دارد، اما انتخاب مهندسی نیازمند تطابق بار محاسباتی با مشخصات فنی لوله ها است. یک جک ساختمانی استاندارد معمولاً از دو لوله نری (لوله درونی) و مادگی (لوله بیرونی) تشکیل شده است. در مدل های استاندارد سنگین، لوله بیرونی دارای قطر ۶ سانتی متر (لوله ۶) و لوله درونی دارای قطر ۵ سانتی متر (لوله ۵) با ضخامت گوشت ورق حداقل ۲ تا ۲.۵ میلی متر است. این در حالی است که متاسفانه برخی کارگاه های غیرمجاز اقدام به تولید جک های سبک با لوله های درزدار ضایعاتی با ضخامت های کمتر از ۱.۸ میلی متر می کنند که ضریب اطمینان را به شکل خطرناکی کاهش می دهد.
اجزای کلیدی یک شمع لوله ای باکیفیت عبارتند از:
- رزوه و مهره تنظیم ارتفاع: رزوه جک باید از نوع فولادی توپر یا چدن نشکن (داکتیل) با گام های دقیق باشد تا در زیر بار سنگین، دنده ها رد نکرده و مهره دچار ترک و شکست نشود.
- پین فولادی سخت کاری شده: پین نگهدارنده که بار لوله نری را به مادگی منتقل می کند، باید از میلگرد آلیاژی مقاوم به برش تهیه شود. استفاده از میلگردهای ساده یا ضایعات ساختمانی به عنوان پین، عامل بسیاری از ریزش های سقفی گزارش شده در حوادث کارگاهی است.
- پلیت کف و سرجک: صفحات ضخیم با جوشکاری پیوسته نفوذی که تمرکز تنش در بتن کف یا اتصالات چوبی و فلزی زیر تیرچه ها را توزیع نمایند. سرجک ها بسته به نوع کاربری می توانند به صورت T شکل، صلیبی متحرک یا U شکل (برای جای گذاری چهارتراش و تیرهای حمال) طراحی شوند.
ضوابط مبحث نهم مقررات ملی ساختمان؛ زمان برداشتن جک زیر سقف
یکی از پرتکرارترین چالش های کارگاهی میان پیمانکار و مهندس ناظر، سرعت چرخش مصالح و اجازه باز کردن پایه های اطمینان است. طبق فصل بیست و یکم مبحث نهم مقررات ملی ساختمان و استانداردهای نظام مهندسی، زمان برداشتن جک زیر سقف باید دقیقاً متناسب با دمای محیط، نوع سیمان مصرفی و روند کسب مقاومت بتن تعیین گردد. برچیدن زودهنگام پایه ها پیش از رسیدن بتن به مقاومت کافی، موجب افت الاستیک، خزش بتن و ایجاد ترک های باریک در سقف می شود که ترمیم آنها عملاً ناممکن است.
به طور کلی، در شرایط دمایی متعارف (حدود ۲۰ درجه سانتی گراد):
- قالب های زیرین دال ها با دهانه های کوچک تر معمولاً پس از گذشت ۷ الی ۱۰ روز قابل برچیدن هستند، مشروط بر اینکه شمع های اطمینان بلافاصله جایگزین شوند.
- پایه های اطمینان اصلی (پایه های تحت بار سقف) تا زمانی که دال بتنی به حداقل ۷۰ تا ۸۵ درصد مقاومت ۲۸ روزه خود نرسد، نباید به طور کامل خارج گردند. در تیرها و دال های با دهانه بیش از ۶ متر، حفظ پایه های اطمینان تا حداقل ۲۱ الی ۲۸ روز یک الزام ایمنی غیرقابل چشم پوشی است.
- در هنگام بتن ریزی طبقات متوالی، بار طبقه جدید مستقیماً از طریق پایه ها به سقف پایین منتقل می شود؛ لذا طبقه زیرین باید حتماً دارای شمع های بازچین شده یا سیستم پایه های کمکی باشد تا اضافه بار تازه را مهار نماید.
ایمنی سازه ای با تولیدات استاندارد شرکت تبریز صنعت
در پروژه های عمرانی، صرفه جویی چند هزار تومانی در خرید شمع های بی کیفیت یا مستهلک، گاه به قیمت خسارت های جانی جبران ناپذیر و هزینه های تخریب کل طبقه تمام می شود. مجموعه صنعتی تبریز صنعت با خطوط تولید پیشرفته جوش CO2 اتوماتیک، استفاده از لوله های صنعتی درجه یک بدون درز یا درز مخفی با ضخامت واقعی و رزوه های فورج شده چکش خوار، سیستم های شمع بندی مطمئن و با دوام بالا را تولید و عرضه می نماید.
کنترل کیفی دقیق در مراحل ساخت، تست مقاومت تسلیم و ظرفیت باربری محوری پایه ها در آزمایشگاه های معتبر و تنوع مدل های سرجک صلیبی ثابت، متحرک و جک های اسکلت دوبل سنگین، تبریز صنعت را به همکار امین پیمانکاران رتبه دار و شرکت های انبوه سازی در سراسر کشور مبدل ساخته است.
جمع بندی و توصیه های اجرایی
ایمنی زیر سقف بستگی تام به رعایت همزمان سه ضلع مثلث اجرا دارد: «طراحی و فواصل مناسب پایه ها»، «انتخاب تجهیزات استاندارد با ضخامت واقعی» و «رعایت زمان بندی علمی دکفرماژ و برچیدن پایه های اطمینان». توصیه می شود پیش از شروع بتن ریزی هر سقف، سرپرستان کارگاه چک لیست پایداری عمودی پایه ها، محکم بودن رزوه ها و قفل بودن پین ها را شخصاً بررسی نمایند.
جهت دریافت جدول مشخصات فنی، باربری مجاز پایه ها در ارتفاع های مختلف و خرید مستقیم از کارخانه تبریز صنعت با بالاترین استاندارد متریال، مهندسان گرامی می توانند با واحد مهندسی فروش شرکت تماس حاصل فرمایند.
