دیوارهای غیرسازه ای یعنی دیوارهای بلوکی و آجری که وزن سازه را تحمل نمی کنند و صرفاً نقش تقسیم بندی فضا را دارند یکی از آسیب پذیرترین بخش های هر ساختمان در برابر زلزله هستند. برخلاف تصور عمومی، در بسیاری از زلزله های گذشته، بخش قابل توجهی از خسارت های جانی و مالی نه از تخریب اسکلت اصلی، بلکه از فروریزش همین دیوارهای به ظاهر ساده بوده است. دلیل این آسیب پذیری روشن است: این دیوارها معمولاً هیچ اتصال مستحکم و مهندسی شده ای به اسکلت ساختمان ندارند و در حرکت لرزه ای، پیش از آنکه سازهٔ اصلی آسیب ببیند، ترک می خورند یا کاملاً فرومی ریزند. برای جبران دقیقاً همین ضعف، پیوست ششم آیین نامهٔ ۲۸۰۰ ایران (آیین نامهٔ طراحی ساختمان ها در برابر زلزله)، مهار دیوارهای غیرسازه ای را با قطعاتی فولادی به نام والپست یا وادار الزامی کرده است.
والپست چیست و چرا الزامی است؟
والپست، عضوی فولادی است که در نقاط مشخصی از دیوار غیرسازه ای نصب می شود و آن دیوار را به اسکلت اصلی ساختمان (ستون، تیر یا سقف) متصل می کند. نکتهٔ فنی مهم این است که این اتصال نباید کاملاً صلب و بی حرکت باشد.
وظیفهٔ والپست انتقال نیروی جانبی زلزله از دیوار به سازه است، بدون آنکه مانع حرکت طبیعی سازه در زمان زلزله شود. اگر این تعادل رعایت نشود یعنی اگر دیوار بیش از حد صلب به سازه متصل شود یا اصلاً مهار نشود. در هر دو حالت ریسک آسیب افزایش می یابد. این قطعات معمولاً به دو صورت رنگ شده (ورق سیاه با پوشش ضدزنگ) و گالوانیزه تولید می شوند؛ نوع گالوانیزه برای فضاهای مرطوب مانند سرویس بهداشتی، پارکینگ یا مناطق ساحلی دوام بیشتری دارد.
والپست بسته به محل نصب و طول دیوار، در چند مدل متفاوت تولید و اجرا می شود. در ادامه، هرکدام از این مدل ها و کاربرد دقیق شان را بررسی می کنیم؛ راهنمای کامل تر خانوادهٔ محصولات والپست را می توانید در صفحهٔ اختصاصی والپست هم مطالعه کنید.
والپست منقطع چیست و کجا نصب می شود؟
والپست منقطع، رایج ترین و پرکاربردترین نوع والپست است. این قطعات در کناره های دیوارهای غیرسازه ای یعنی محل اتصال دیوار به ستون های کناری و با فاصلهٔ استاندارد ۴۰ سانتی متر از یکدیگر نصب می شوند. بدون این اتصال، در زلزله دیوار از کنار از سازه جدا می شود و ریسک ترک خوردگی یا فروریزش افزایش می یابد دقیقاً همان سناریویی که آمار آسیب های غیرسازه ای در زلزله های گذشته نشان می دهد.
والپست منقطع تقریباً در همهٔ دیوارهای غیرسازه ای ساختمان های مسکونی، اداری و تجاری کاربرد دارد و معمولاً اولین قطعه ای است که در محاسبهٔ مصالح مهار دیوار در نظر گرفته می شود. جزئیات فنی و ابعاد این محصول در صفحهٔ والپست منقطع آمده است.
وادار عمودی U چیست و چه کاربردی دارد؟
وادار عمودی U، قطعه ای فولادی به طول ۳ متر است که در دو طرف بازشوی پنجره یعنی چپ و راست پنجره نصب می شود و مقاومت دیوار در برابر بار جانبی زلزله را در همان نقطه بالا می برد. کاربرد دیگر آن، جاهایی از دیوار است که قرار است چرخش یا گوشه داشته باشد؛ مثلاً گوشهٔ یک اتاق یا دیوارهٔ آسانسور، جایی که همین قطعه به شکل ساده ای گوشهٔ دیوار را مهار می کند.
نکتهٔ فنی مهم دربارهٔ این محصول، نوع اتصال آن به بتن است. چون وادار U نزدیک لبهٔ بازشو یا گوشهٔ دیوار نصب می شود، اتصال آن معمولاً با پیچ و رول پلاک انجام می شود، نه رول بولت. رول بولت نوعی اتصال انبساطی است که با باز شدن بست فلزی داخل بتن، نیروی رو به بیرون ایجاد می کند؛ در فاصلهٔ کم از لبهٔ بتن، همین نیرو می تواند باعث ترک خوردن یا شکستن بتن شود. رول پلاک، برخلاف آن، از طریق درگیری دندانهٔ پیچ در شیار خودش عمل می کند و نیروی انبساطی ایجاد نمی کند؛ به همین دلیل فاصلهٔ ایمنی لازم از لبه برای آن بسیار کمتر است.
وادار میانی H چیست و چرا لازم است؟
میلگرد بستر دیوار (که در بین ردیف های بلوک قرار می گیرد و مقاومت کششی دیوار را تأمین می کند) معمولاً در طول استاندارد ۳ متر تولید می شود. وقتی فاصلهٔ بین دو ستون بیشتر از ۳ متر باشد، این میلگرد به انتهای دیوار نمی رسد و بخش اضافی بدون تقویت کافی می ماند دقیقاً همان بخشی که در زلزله زودتر از بقیهٔ دیوار آسیب می بیند.
وادار میانی H، قطعه ای فولادی به طول ۳ متر است که برای جبران همین ضعف، به صورت عمودی و دقیقاً در وسط چنین دیوارهایی نصب می شود. برای تعیین محل نصب، از یکی از ستون های دو طرف دیوار به اندازهٔ ۳ متر به داخل دیوار اندازه گیری می شود و H در همان نقطه، بین کف و سقف، نصب می گردد. نتیجهٔ نهایی شبیه اجرای یک ستون واقعی وسط دیوار است، اما بدون نیاز به قالب بندی و بتن ریزی.
برخلاف وادار U که نزدیک لبهٔ بازشو نصب می شود، پایهٔ وادار H وسط کف قرار می گیرد و فاصلهٔ کافی از هر لبهٔ بتن دارد؛ به همین دلیل در این مورد استفاده از رول بولت هیچ ریسکی ندارد. روش اجرای رایج این است که ابتدا یک صفحهٔ پلیت با رول بولت به کف پیچ می شود و سپس خود قطعهٔ H به همین صفحه جوش داده می شود. بالای H نیز به والپست کشویی متصل می شود تا در زلزله، سقف بدون انتقال مستقیم نیرو به دیوار، جای حرکت داشته باشد.
والپست سقفی و کشویی چه فرقی دارند؟
والپست سقفی برای بالای دیوار به کار می رود یعنی لبهٔ بالایی دیوار را به سقف یا تیر بالایی متصل می کند، برخلاف والپست منقطع که کناره های دیوار را به ستون متصل می کند. این قطعه به صورت مستقل و در طول کوتاه تری (نصف طول والپست منقطع) اجرا می شود.
والپست کشویی، مکمل وادار میانی H است و معمولاً درست بالای آن نصب می شود. طراحی این اتصال به گونه ای است که در زلزله، سقف یا تیر بالایی بتواند چند میلی متر جابه جا شود، بدون آنکه این جابه جایی مستقیماً به دیوار یا به وادار H منتقل شود. بدون این جای حرکت، همان اتصال محکمی که باید دیوار را مهار کند، می توانست در زلزله به شکستگی دیوار هم منجر شود. جزئیات این دو محصول را در صفحهٔ والپست سقفی و کشویی می توانید بخوانید.
رول پلاک یا رول بولت؛ کدام برای کجا؟
یکی از پرتکرارترین اشتباهات اجرایی در نصب والپست، انتخاب نوع اتصال نامناسب برای موقعیت نصب است. اصل فنی ساده است: هرچه فاصلهٔ محل اتصال از لبهٔ آزاد بتن کمتر باشد، ریسک استفاده از اتصالات انبساطی مانند رول بولت بیشتر می شود. به همین دلیل، در وادار U که نزدیک لبهٔ بازشوست، رول پلاک انتخاب استاندارد است؛ در حالی که در وادار H، چون پایهٔ اتصال وسط کف و دور از هر لبه قرار دارد، رول بولت مشکلی ایجاد نمی کند. رعایت همین یک نکته، تفاوت زیادی در دوام و ایمنی اتصال ایجاد می کند.
چگونه نوع مناسب والپست را انتخاب کنیم؟
انتخاب نوع والپست معمولاً بر اساس موقعیت دقیق دیوار در پروژه مشخص می شود:
- برای کناره های همهٔ دیوارهای غیرسازه ای معمولی (اتصال به ستون کناری): والپست منقطع
- برای بالای دیوار (اتصال به سقف یا تیر بالایی) در طول کوتاه تر: والپست سقفی
- برای دو طرف بازشوی پنجره یا گوشه/چرخش دیوار (مثل اتاق یا آسانسور): وادار عمودی U
- برای دیوارهایی با طول بیش از ۳ متر بین دو ستون: وادار میانی H، همراه با والپست کشویی در بالای آن
در پروژه های واقعی معمولاً ترکیبی از این محصولات با هم استفاده می شود، نه فقط یک نوع؛ به همین دلیل هماهنگی با ناظر پروژه یا مشاور فنی پیش از خرید و اجرا، به انتخاب دقیق تر کمک می کند.
چرا مهار دیوارهای غیرسازه ای اهمیت دارد؟
هزینهٔ تهیه و نصب انواع والپست، در مقایسه با کل هزینهٔ ساخت یک پروژه، رقم بسیار کوچکی است؛ اما نقش آن در کاهش آسیب های جانی و مالی هنگام زلزله، قابل چشم پوشی نیست. تجربهٔ زلزله های گذشته بارها نشان داده که فروریزش دیوارهای غیرسازه ای مهارنشده، حتی در ساختمان هایی که اسکلت اصلی شان آسیب جدی ندیده، می تواند منجر به خسارت جانی شود. رعایت الزامات پیوست ششم آیین نامهٔ ۲۸۰۰ و استفادهٔ صحیح از نوع مناسب والپست در هر نقطه از ساختمان، یکی از مقرون به صرفه ترین اقدامات ایمنی ای است که در یک پروژهٔ ساختمانی می توان انجام داد.
سؤالات متداول
آیا همهٔ دیوارهای غیرسازه ای به والپست نیاز دارند؟
بله، طبق پیوست ششم آیین نامهٔ ۲۸۰۰، دیوارهای غیرسازه ای باید در برابر نیروی جانبی زلزله مهار شوند؛ نوع دقیق والپست بسته به موقعیت دیوار متفاوت است.
آیا وادار U و وادار H قابل جایگزینی با هم هستند؟
خیر. وادار U برای دو طرف پنجره یا گوشهٔ دیوار و وادار H برای وسط دیوارهای بلندتر از ۳ متر طراحی شده اند و کاربرد یکسانی ندارند.
آیا استفاده از والپست نیاز به تأیید ناظر دارد؟
انتخاب نوع و محل دقیق نصب معمولاً باید با هماهنگی ناظر یا مهندس محاسب پروژه انجام شود تا با طراحی سازه ای ساختمان مطابقت داشته باشد.
تهیهٔ انواع والپست و وادار با استاندارد اجرایی صحیح، از جمله خدماتی است که مجموعهٔ محصولات ساختمانی پارسیان به پروژه های ساختمانی ارائه می دهد.
تلفن تماس: مهندس عباسی – ۰۹۱۲۸۱۹۶۸۰۲
منبع: محصولات ساختمانی پارسیان – parsian-bm.com
